د پښتنو بده دستوره!
یار چې ولور ګټي، نو زه به زاړه یمه!
لنډۍ د پښتني ولس د ژوند هغه ژبه ده، چې ډېر ځله په ښکاره څه نه وایي، خو په دوو لنډو مصرو کې د یوې ټولنې پټ دردونه، دودونه، محرومیتونه او د انسان د زړه ژورې خبرې راښيي، ځینې لنډۍ د مینې ناره وي، ځینې د بېلتون، ځینې د جګړې او بدمرغۍ؛ خو ځینې بیا د داسې ټولنیزو دودونو پر وړاندې د ښځې خاموش اعتراض وي چې د هغې د ژوند پر برخلیک اغېز کوي.
دا لنډۍ هم له همدې ډلې ده
(یار چې ولور ګټي، نو زه به زاړه یمه!)
په لومړۍ نظر کې دا د یوې نجلۍ د خپل یار په اړه د مینې او بې قرارۍ خبره ښکاري؛ خو که لږ ژور ورته وکتل شي، تر شا یې د پښتني ټولنې د ولور د دود یوه دردوونکې ټولنیزه کیسه پرته ده.
(یار چې ولور ګټي…)
د (ولور ګټل) تعبیر دلته یوازې د پیسو برابرولو معنا نه لري؛ دا د هغې اوږدې لارې استازیتوب کوي، چې یو ځوان باید د واده لپاره د ولور د برابرولو په موخه یې تېر کړي. په داسې چاپېریال کې چې د واده مالي لګښتونه لوړ وي، د ځوان د واده وخت اوږدېږي.
خو د همدې انتظار بیه څوک ورکوي؟
د لنډۍ ویونکې ښځه.
هغې ته داسې ښکاري چې یار به یوه ورځ ولور برابر کړي، خو تر هغه وخته به (زه به زاړه یمه).
دلته (زوړوالی) یوازې د عمر د تېرېدو معنا نه لري؛ دا د له لاسه تللي ځوانۍ، د انتظار اوږدوالي او د یوې هیلې د کمزورېدو استعاره ده.
یوه ځوانه نجلۍ د خپل ژوند د یوې مهمې مرحلې لپاره انتظار باسي، خو هغه دود چې باید د دوو انسانانو د یوځای کېدو لاره اسانه کړي، د هغوی ترمنځ خنډ ګرځي.
د لنډۍ تر ټولو دردناکه کلمه: (نو)
په دې لنډۍ کې د (نو) کلمه ډېره کوچنۍ ده، خو ادبي بار یې دروند دی.
یار چې ولور ګټي، نو زه به زاړه یمه!
دا (نو) د یوې پایلې اعلان دی؛ یعنې که د واده لپاره د ولور برابرول دومره وخت نیسي، پایله به یې دا وي چې د انتظار کوونکې ځواني به تېرېږي.
په همدې یوه کلمه کې د انتظار او عمر ترمنځ ټکر رامنځته شوی.
د یوې ښځې خاموشه پوښتنه!
دا لنډۍ په ښکاره د چا پر وړاندې اعتراض نه کوي، خو په حقیقت کې یوه ژوره پوښتنه مطرح کوي.
ولې باید د دوو ځوانانو د ګډ ژوند پیل د داسې درانه مالي بار پورې تړلی وي، چې د هغوی د ژوند تر ټولو ښکلې ورځې په انتظار کې تېرې شي؟
ښایي د همدې لپاره دا لنډۍ یوازې د مینې لنډۍ نه ده؛ دا د یوه ټولنیز دود پر وړاندې نرم، خو ژور اعتراض هم دی.
(زه به زاړه یمه)؛ د ښځې د وخت چیغه!
د لنډۍ تر ټولو پیاوړی هنري تصویر همدا دی.
(زه به زاړه یمه)
ویونکې نه وایي چې (زما یار به رانه پاتې شي)، نه وایي چې (زما مینه به ختمه شي)؛ بلکې د خپل عمر خبره کوي.
ځکه ښځه پوهېږي چې وخت بېرته نه راګرځي.
هغه ځواني چې نن یې لري، سبا به نه وي؛ هغه انتظار چې نن ورته خوږ دی، که اوږد شي، د درد بڼه اخلي.
په دې توګه، لنډۍ د مینې، ځوانۍ او وخت درې واړه مفاهیم سره تړي.
د پښتني ټولنې د یوه دود انعکاس!
دا لنډۍ موږ ته دا هم راښایي چې ولسي ادب یوازې د ښکلا او مینې خبرې نه کوي؛ بلکې د ټولنې نیمګړتیاوې هم ثبتوي.
ولور په خپل ذات کې د یوې ټولنیزې معاملې برخه وه، خو کله چې د واده د اسانتیا پر ځای د ځوانانو د واده خنډ وګرځي، ولسي ادب یې درد ثبتوي.
دا لنډۍ هم د همدې درد یو هنري سند دی؛ داسې سند چې د یوه اوږد ټولنیز بحث پر ځای یوازې په څو کلمو کې وایي:
(یار چې ولور ګټي، نو زه به زاړه یمه!)
او همدا یې لویه هنري بریا ده.
دا لنډۍ په اصل کې د یوې نجلۍ د یار لپاره یوازې د مینې اظهار نه دی؛ دا د انتظار، ځوانۍ، اقتصادي ستونزو او ټولنیز دود ګډ تصویر دی.
د هغې ناره داسې ده:
زه د خپل یار د راتلو انتظار کولی شم، خو خپل عمر نه شم درولای.
همدا یوه جمله د دې لنډۍ ټوله فلسفه ده.
او شاید تر ټولو ژوره معنا یې دا وي چې کله ناکله یو دود د انسان له جیب څخه پیسې اخلي، خو د هغه له ژوند څخه وخت. ولور که له یوه ځوانه پیسې غواړي، له بلې خوا د یوې نجلۍ ځواني هم په انتظار کې اخلي.
همدا وجه ده، چې دا لنډۍ یوازې د یوې مینې کیسه نه؛ د پښتنې ښځې د انتظار او د یوه ټولنیز دود پر وړاندې د هغې د خاموشې، خو ژورې چیغې کیسه ده.
لیکوال: نصیب جان یوسفي