د کابل او ولایتونو د اوبو ستونزه د د انساني اړتیاوو او کرنې پوره کولو له وجې ورځ تر بلې ناورین خواته روانه ده، حل لارې په لاندې ډول دي:
۱. د کابل د للندر شاتوت بند جوړول، ۳ ملیونه نفوس ته د اوبو ورکولو ظرفیت لري.
۲. د پنجشېر د سیند را اړول کابل ته، ۳ ملیونه نفوس ته د اوبو ورکولو ظرفیت لري.
3. د کابل ښار په څنډو کې د ۵۰۰ د اوبو د جمع کولو وړو چيک ډيمونو د جوړولو ظرفیت شته چې بايد په چټکۍ جوړ شي. همدا راز نړیوال بانک ویلي چې ۶۱۰۰۰ چيک ډیمونه به ۱۲۰ ولسوالیو کې جوړ کړي. تر څنګ يې د سیندونو څخه د کانالونو تیرول او وچو شویو کاریزونو بیا ځلې جوړول.
۴. د غیر قانوني څاه ګانو ویستلو مخنیوی، د هرې څاه د ویستلو پر وخت باید ميټر نصب شي، او یوه جذبي ځاه یې تر څنګ وويستل شي، خاصتا د اوسیدلو بلاکونو په ساحو کې جذبي څاه ګانې او هم د ککړو اوبو تصفيه خانو جوړول چې تصفیه شوې اوبه بیرته جذبي څاه ګانو ته جذب شی، دا کار باید هيوادوال په خپله خوښه هم وکړي. د حکومت لخوا په پارکونو، ښوونځيو، او دولتي ودانیو کې د اوبو د تغذیې څاه ګانې باید جوړې شي. د کرنې په برخه کې باید هم په څاه ګانو میټر نصب شي (د اوبو او انرژۍ وزارت دنده) او هم باید د څاڅکي اوبو لګولو سیتسم عملي شي. د دې تر څنګ باید هغه نباتات لکه لاچی ونه چې ډېرې اوبه جذبوي په کرلو یې بندیز ولګول شي، او هغه نباتات چې کمې اوبه مصرفوي باید ترویج کړل شي. ژمي کې واورې ذخیره کول هم د حکومت لخوا هم په فردي شکل تر سره شي.
۵. په ۳۴ ولایتونو کې د وړو کندو (قبر ډول) کیندل، د نیالګیو کینول هم د حکومت په سطحه هم په فردي ډول، هر افغان هر کال باید لږ تر لږه یو نیالګی کینوي.
۶. د اقلیم د بدلون په برخه کې چې تېرو ۵ کلونو کې افغانستان څو بيلیونه ډالر ندي ترلاسه کړي، د قوی ډيپلوماسۍ له لارې بابد هغه او راتلونکي تمویلونه تر لاسه شي تر څو د اقلیم د بدلون، وچکالئ او اوبو مديریت په برخه کې ولګول شي.
۷. د اوبو د سپما او لږ لګښت په برخه کې سرتاسري کمپاينونه ترسره شي خاصتأ په ښوونځیو او مسجدونو کې د جمعې ورځې په خطبو کې. هر افغان باید اوبه په ډېر احتیاط مصرف کړي، د اوبو د نلکې د استعمال پر وخت باید د اړتیا نه لرلو پر وخت نلکه بنده او اړتیا پر وخت بیا ځلې ولګول شي. د څاه ګانو په اوبو بې ځانه اوبه شیندل یا آب پاشیانې باید ونه شي.
د اوبو ستونزه یواځې د کابل نه بلکې د ټولو ولایاتو ستونزه ده، حکومت باید لمړیتوب وړکړي، هر افغان باید ځان مسول وګڼي، حکومت باید ولایتونو کې هم کرنې لپاره د ځمکې لاندې اوبو لګښت مدیریت کړي. حديث شریف کې راځي چې که د سیند په غاړه هم یاست اوبه لږې مصرف کړۍ.
:د کابل ښار د ځمکې لاندې اوبو د کمېدو د ستونزې د حل لپاره عملي لارې
کابل ښار د نفوس د چټکې ودې، د څاهګانو د بېنظمې کیندنې، د اوبو د بیا تغذیې د کمښت او د اقلیم د بدلون له امله د ځمکې لاندې اوبو له جدي کمښت سره مخ دی. د دې ستونزې د حل لپاره عملي، ارزانه او دوامدار اقدامات اړین دي.
۱. د ځمکې لاندې اوبو مصنوعي تغذیه
په پارکونو، ښوونځیو، دولتي ودانیو او خلاصو ساحو کې د اوبو د جذب څاګانې جوړول.
په شاوخوا حوضو او درېو کې کوچني بندونه او د اوبو د نفوذ حوضونه جوړول.
د موسمي سېلابونو اوبه د ښار له وتلو مخکې د ځمکې د تغذیې سیمو ته اړول.
۲. د باران د اوبو راټولول
په نویو دولتي، سوداګریزو او استوګنیزو ودانیو کې د باراني اوبو د راټولولو سیستم اجباري کول.
کورنۍ د ساده باراني اوبو د ټانکونو نصبولو ته هڅول.
راټولې شوې اوبه د باغونو خړوبولو، پاکولو او نورو غیر څښاکي اړتیاوو لپاره کارول.
۳. د ځمکې لاندې اوبو د استخراج تنظیم
ټولې لویې څاګانې ثبت او جواز ورکول.
په سوداګریزو او صنعتي څاهګانو د اوبو میټرونه نصب کول.
په هغو سیمو کې چې اوبه ډېرې کمې شوې دي، د نویو څاهګانو کیندل محدودول.
له لویو مصرفوونکو څخه د اوبو د استخراج فیس اخیستل ترڅو د اوبو سپما ته وهڅول شي.
۴. د اوبو د اغېزمن استعمال زیاتول
د ښار د اوبو رسولو شبکو لیکونه ترمیمول.
د اوبو سپموونکي نلونه او تشنابونه عامول.
د څاڅکي (Drip) اوبو لګولو سیستم ته وده ورکول.
تصفیه شوې فاضله اوبه د پارکونو، صنعت او ساختماني چارو لپاره بیا کارول.
۵. د سطحي اوبو سرچینې پراخول
د کابل لپاره د پلان شویو بندونو او زېرمو جوړول ګړندي کول.
د څښاک لپاره د تصفیه شویو سطحي اوبو کارول زیاتول ترڅو پر ځمکې لاندې اوبو فشار کم شي.
د واورو د ویلې کېدو موسمي اوبه ذخیره کول.
۶. د اوبو د تغذیې سیمو ساتنه
په طبیعي تغذیې سیمو کې د غیرمنظمې ودانۍ جوړولو مخنیوی.
د غرنیو سیمو بیا زرغونول او د خاورې ساتنې پروګرامونه پلي کول.
د سیندونو په بسترونو کې د شګو او جغل غیرقانوني استخراج کنټرولول.
۷. د څارنې او معلوماتو پیاوړتیا
د ځمکې لاندې اوبو د کچې د څارنې لپاره د څارونکو څاهګانو شبکه جوړول.
د GIS او سپوږمکۍ ټکنالوژۍ له لارې د اوبو د بدلونونو نقشه جوړول.
هر کال د ځمکې لاندې اوبو د وضعیت راپور خپرول.
۸. عامه پوهاوی او د خلکو ګډون
د اوبو د سپما په اړه پراخ عامه پوهاوی.
د ښوونځیو، جوماتونو، د ټولنې شوراګانو او مدني بنسټونو ګډون.
خلک د غیرقانوني څاهګانو د کیندنې د راپور ورکولو لپاره هڅول.
د اوبو د مصنوعي تغذیې پروژې په مهمو سیمو کې عملي کول.
د سوداګریزو څاهګانو جواز، ثبت او څارنه.
په دولتي ودانیو کې د باراني اوبو د راټولولو سیستم پلي کول.
د اوبو رسولو شبکې د ضایعاتو کمول.
د تصفیه شویو سطحي اوبو عرضه زیاتول.
د ځمکې لاندې اوبو د څارنې او مدیریت جامع سیستم رامنځته کول.
تمه کېدونکې پایلې
د ځمکې لاندې اوبو د کچې د کمېدو بهیر ورو کېږي.
د کابل د اوبو اوږدمهاله امنیت به ښه شي.
د وچو څاهګانو شمېر به راکم شي.
د وچکالۍ او اقلیمي بدلون پر وړاندې به د ښار مقاومت زیات شي.
د راتلونکو نسلونو لپاره به د اوبو دوامداره او مسؤلانه استفاده یقیني شي.
اساسي پیغام: د کابل د ځمکې لاندې اوبو د کمېدو ستونزه په یوه اقدام نه حل کېږي. د مصنوعي تغذیې، د اوبو د مصرف مدیریت، د استخراج تنظیم، د سطحي اوبو د سرچینو پراختیا، او د خلکو د فعال ګډون ګډ تطبیق تر ټولو اغېزمنه او دوامداره حللاره ده.
لیکوال: طارق مصلح
